Natasha Akpoti-Uduaghan kọ ìdààmú ìdíje Senate lẹ́yìn ìdàsílẹ̀ mẹ́fà ìdùnnú, tí ó ń ṣe ìdààmú ìdíwò ìlànà ìdíje àti ìdíwò ìlànà ìdíje
Ìdàsílẹ̀ ìdíje Senator Natasha Akpoti-Uduaghan ti Kogi Central àti ìgbìyànjú rẹ̀ láti tún bẹ̀rẹ̀ ìṣẹ́ rẹ̀ lẹ́yìn ìdàsílẹ̀ mẹ́fà ìdùnnú ti ṣẹ̀dá àwọn ìbéèrè nípa agbára Ìgbìmọ̀ Àgbà, ìpinnu Ìdíje Ìjọba Àpapọ̀ pẹ̀lú Ìdíje Ìgbìmọ̀ Ìjọba (CNA), àti ìdíwò ìlànà ìdíje lórí àwọn ìdíje ìlò ìdíje.
Tun ka: Kashim Shettima Dé New York Fún Ìdíje UNGA 80 Láti Ṣe Ìdùnnú Ìjọba Nàìjíríà
Ní ọjọ́ 6 Oṣù Kẹta 2025, Ìgbìmọ̀ Àgbà pinnu láti da Ìgbìmọ̀ Àgbà Natasha Akpoti-Uduaghan dúró fún mẹ́fà ìdùnnú nítorí ìwà ìbàjẹ́, lẹ́yìn ìfọ̀rọ̀wérọ̀ láàrín Ìgbìmọ̀ Àgbà àti Ààrẹ Ìgbìmọ̀ Àgbà, Godswill Akpabio.
Ìgbìmọ̀ Àgbà sọ pé ó fa ìdààmú sí ìdíje náà tí ó sì rú àwọn ìlànà rẹ̀ nípa fífi ẹ̀sùn ìbálòpọ̀ àti àwọn ọ̀rọ̀ mìíràn sí Akpabio. Látàrí ìdámọ̀ràn Ìgbìmọ̀ Ìwà àti Ìdàsílẹ̀, ó jẹ́ ìdàsílẹ̀ mẹ́fà ìdùnnú.
Ní ìparí ìdàsílẹ̀ náà, ní lẹ́tà tí ó jẹ́ ọjọ́ 4 Oṣù Kẹsàn 2025, tí a kọ sí CNA, ó fi ìmọ̀ nípa ìpinnu rẹ̀ láti padà sí ìdíje náà nítorí ìdàsílẹ̀ ìdùnnú ti parí.
Lẹ́tà náà sọ pé, “Mo jẹ́ ìdàsílẹ̀ nípa ìpinnu Ìgbìmọ̀ Àgbà ní ọjọ́ 6 Oṣù Kẹta 2025, fún ìdàsílẹ̀ mẹ́fà ìdùnnú. Ìdàsílẹ̀ yìí ti parí. Mo fi ìmọ̀ sílẹ̀ sí ìdíje rẹ̀ pé mo ti ṣe tán láti tún bẹ̀rẹ̀ àwọn ìṣẹ́ ìdíje fún ìdùnnú àwọn ènìyàn Kogi Central, tí mo ní ìdùnnú láti sìn.”
Ẹgbẹ́ agbẹjọ́rò rẹ̀, M. J. Numa & Partners LLP, tún kọ lẹ́tà lọ́tọ̀ sí CNA, ní fífi ìdí múlẹ̀ pé ìdàsílẹ̀ ti parí àti pé wọ́n yóò gbé ìgbésẹ̀ ìdíwò tí wọ́n bá kọ ìwọlé sí ìṣẹ́ ìdíje rẹ̀.
Ní ìdáhùn, CNA kọ ìbéèrè náà, ní sísọ pé ọ̀rọ̀ ìdàsílẹ̀ ṣì wà níwájú Ìdíje Ìdàsílẹ̀ àti pé àwọn olùdarí Ìgbìmọ̀ Àgbà ti sọ ìpinnu wọn pé ìpinnu Ìgbìmọ̀ Àgbà tuntun tàbí ìdíwò ìdíje ìlànà ìdíje nìkan ló lè yí ipò rẹ̀ padà.
Ìgbìmọ̀ Àgbà ti fi ìdí múlẹ̀ pé òun nìkan ní agbára láti pinnu àwọn ìgbésẹ̀ tí yóò gbé ní ìdàsílẹ̀ ara rẹ̀. Àwọn olùdarí ti sọ pé ìdàsílẹ̀ jẹ́ ìṣẹ́ ìpinnu ìgbìmọ̀ àti pé kò sí ìdíje ìsọ̀rọ̀ tàbí ìfipá mú láti ọwọ́ ìdíje mìíràn tàbí ìfipá mú láti ọwọ́ ìdíje mìíràn tí ó lè bò ó.
Àgbẹnusọ Ìgbìmọ̀ Àgbà, Yemi Adaramodu, ní ìdíje àwọn akọ̀ròyìn Ìgbìmọ̀ Àgbà ní ìparí Oṣù Kẹsàn, tún sọ ìpinnu yìí nígbà tí ó sọ pé, “Ìgbìmọ̀ Àgbà ń ṣiṣẹ́ ní ìlànà Ìlànà Ìdíje rẹ̀. Ìdàsílẹ̀, ìgbésẹ̀ ìbáwí, tàbí ìpè padà kìí ṣe ìṣẹ́ CNA. Wọ́n jẹ́ ìpinnu tí àwọn Ìgbìmọ̀ Àgbà gbé, àti pé wọ́n nìkan lè yọ ọ́.”
Èyí ṣe àfihàn ìtúmọ̀ ìdíje Ìgbìmọ̀ Àgbà ní ìlànà Ìpín 60 ti Òfin 1999, tí ó fún ìdíje kọ̀ọ̀kan ti Ìgbìmọ̀ Ìjọba Àpapọ̀ ní agbára láti ṣètò ìlànà ara rẹ̀.
Àwọn àdúrà Senator Akpoti-Uduaghan ní ìdíje tí ó gbé sí Ìdíje Gíga Àpapọ̀ tí ó ń wá ìdàsílẹ̀ ìdàsílẹ̀ rẹ̀ pẹ̀lú: Ìkéde pé ìdàsílẹ̀ náà kò bá Òfin mu, nítorí ó kọ àwọn ènìyàn Kogi Central ní ìdùnnú ní Ìgbìmọ̀ Àgbà; ìdíwò tí ó ń yọ ìpinnu 6 Oṣù Kẹta 2025; àti ìdíwò ìdúróṣinṣin tí ó ń kọ Ìgbìmọ̀ Àgbà láti da á dúró ní ọjọ́ iwájú láìsí ìtìlẹ́yìn Òfin.
Ìdíje Gíga Àpapọ̀, bí ó ti wù kí ó rí, kọ láti gba gbogbo àwọn ìbéèrè ṣùgbọ́n ní ìdíwò, sọ pé ìdàsílẹ̀ ìdùnnú jẹ́ ìdàsílẹ̀ ìdùnnú. Nígbà tí ó ń mọ ìlànà ìdùnnú, ìdíje náà sọ pé Ìgbìmọ̀ Àgbà ní agbára láti ṣètò àwọn ìgbésẹ̀ ìbáwí rẹ̀, ṣùgbọ́n àwọn ènìyàn kò yẹ kí ó kọ ìdùnnú.
Látàrí èyí, Ìgbìmọ̀ Àgbà yìí lọ sí Ìgbìmọ̀ Ìjọba Àpapọ̀ láti tún bẹ̀rẹ̀ ìṣẹ́ ṣùgbọ́n àwọn olùṣọ́ ààbò kọ ìwọlé rẹ̀, tí wọ́n sọ pé wọn kò tíì gba ìmọ̀ nípa ìpinnu ìdàsílẹ̀ ìdùnnú mìíràn ju ìdàsílẹ̀ tí ó wà ní agbára.
Ní ìdáhùn sí ìgbésẹ̀ rẹ̀, Ìgbìmọ̀ Àgbà sọ pé kò sí nǹkan nínú ìdíwò ìdíje láti tẹ̀lé nítorí ó ṣe ní ìlànà Ìlànà Ìdíje 2023, bí a ṣe tún ṣe, ní fífi sí ìbáwí. Ó tún dáàbò bo ara rẹ̀ lórí ìdàsílẹ̀ ìdùnnú.
Gẹ́gẹ́ bí Ìlànà 66 (Ìlànà 4) ti Ìlànà Ìgbìmọ̀ Àgbà tí ó ń ṣètò ìdàsílẹ̀ (ìdàsílẹ̀ lẹ́yìn ìsọrí), “Nígbà tí Ìgbìmọ̀ Àgbà bá jẹ́ orúkọ nípa Ààrẹ Ìgbìmọ̀ Àgbà, tí ẹ̀ṣẹ̀ náà bá jẹ́ ìwọ̀ntúnwọ̀nsì, Ààrẹ Ìgbìmọ̀ Àgbà lè pàṣẹ fún Ìgbìmọ̀ Àgbà láti yọ ara rẹ̀ kúrò fún ìdíje ìdùnnú náà; ṣùgbọ́n tí ọ̀rọ̀ náà bá hàn sí Ààrẹ Ìgbìmọ̀ Àgbà pé ó jẹ́ ìdààmú, Ààrẹ Ìgbìmọ̀ Àgbà yóò fi ìbéèrè sí ìgbésẹ̀ tí a ṣe, láìsí àtúnṣe, ìdádúró tàbí ìjíròrò tí a yọ̀ǹda, pé ìdàsílẹ̀ yìí jẹ́ fún ìdàsílẹ̀ tí ó sọ nínú ìgbésẹ̀ tí kò ju ọjọ́ ìdíje 14 lọ.”
Ìlànà 66, ìlànà 8 (ìdàsílẹ̀ láti ìdíje tí agbára bá pọndá), sọ pé, “Tí Ìgbìmọ̀ Àgbà bá jẹ́ ìdàsílẹ̀ lábẹ́ àwọn ìlànà ìdíje yìí, Ààrẹ Ìgbìmọ̀ Àgbà yóò pàṣẹ fún láti yọ ara rẹ̀ kúrò. Ìdàsílẹ̀ rẹ̀ yóò máa wà títí Ìgbìmọ̀ Àgbà yóò fi pinnu.”
Kò tíì tẹ́wọ́gbà pẹ̀lú ìdáhùn náà, Senator Akpoti-Uduaghan fi ìdíwò sí Ìdíje Ìdàsílẹ̀ tí ó ń wá ìdíwò lórí ìdíwò tí ó ṣì wà ní ìdíwò ní Ìdíje Ìdàsílẹ̀.
Ìdàsílẹ̀ àwọn Ìgbìmọ̀ Àgbà àti ìdíwò ìlànà tí ó tẹ̀lé kò ṣe tuntun ní Nàìjíríà. Àwọn ìdíje ti máa ń sọ ìdíwò lòdì sí ìdàsílẹ̀ ìdùnnú tí ó gùn ju.
Ní Ovie Omo-Agege v. Senate (2018), Adájọ́ Nnamdi Dimgba sọ pé “Kò sí ìdíje ìlò ìdíje, ní orúkọ èyíkéyìí tí a pè, tí ó ní agbára láti da ọmọ ẹgbẹ́ dúró fún ìdàsílẹ̀ tí ó kọ àwọn ènìyàn rẹ̀ ní ìdùnnú.” Ìlànà yìí ti jẹ́ ìdíwò ní àwọn ìdíwò mìíràn tí ó ní í ṣe pẹ̀lú àwọn ìdíje ìpínlẹ̀.
Bí ó ti wù kí ó rí, ìmúṣẹ ṣì jẹ́ ìdààmú, nítorí ìdíje ìlò ìdíje sọ pé ìgbésẹ̀ ìbáwí rẹ̀ jẹ́ ọ̀rọ̀ ìlànà inú lábẹ́ Ìpín 60 ti Òfin.
Àwọn ìdíwò mẹ́ta ṣe ìtọ́kasí fún ìdíwò ní ìpò yìí. Àkọ́kọ́, Ali Ndume (Borno South) jẹ́ ìdàsílẹ̀ fún mẹ́fà ìdùnnú (ọjọ́ ìdíje 90) lábẹ́ ìdarí Sen. Bukola Saraki ní 2017. Ndume ti béèrè pé kí Ìgbìmọ̀ Àgbà ṣe ìwádìí lórí àwọn ẹ̀sùn ìwà ìbàjẹ́ lòdì sí Saraki àti Sen. Dino Melaye.
Ó kọ ọ́ ní Ìdíje Gíga Àpapọ̀ níbi tí Adájọ́ Babatunde Quadri ti sọ pé ó jẹ́ ìdàsílẹ̀ ìdùnnú àti pé kí wọ́n san gbogbo owó ìdùnnú àti àwọn ìrànwọ́ rẹ̀. Ó tún yọ ìdàsílẹ̀ náà kúrò àti pé kí wọ́n jẹ́ kí Ìgbìmọ̀ Àgbà tún bẹ̀rẹ̀ ìṣẹ́.
Ìdàsílẹ̀ rẹ̀ wáyé nípa ìpinnu Ìgbìmọ̀ Àgbà tí a gbé ní ìdíje tí ó ti ìpamọ́ tí Ìgbìmọ̀ Àgbà Igbákejì Ààrẹ Ike Ekweremadu ṣe ìdarí ní ìgbìmọ̀. Ndume ṣe ìdàsílẹ̀ ọjọ́ ìdíje 90 rẹ̀.
Èkejì, Igbákejì Ààrẹ Ìgbìmọ̀ Àgbà tẹ́lẹ̀ Ovie Omo-Agege (2018) jẹ́ ìdàsílẹ̀ fún ọjọ́ ìdíje 90 nítorí “ìwà ìbàjẹ́ gíga” lẹ́yìn tí ó fẹ̀sùn kan àwọn ẹlẹgbẹ́ rẹ̀ pé wọ́n ń ṣiṣẹ́ lòdì sí Ààrẹ Muhammadu Buhari nípa àtúnṣe Òfin Ìdìbò láti ṣètò ìlànà ìdìbò, àti fún gbigbé Ìgbìmọ̀ Àgbà sí ìdíje.
Ìdíje Gíga Àpapọ̀ sọ pé ìdàsílẹ̀ náà kò bá Òfin mu, ní sísọ pé kò sí ìdíje ìlò ìdíje tí ó lè kọ àwọn ènìyàn ní ìdùnnú, pé kò lè jẹ ìdàsílẹ̀ nítorí pé ó wá ìrànwọ́ láti ìdíje.
Ó fi kún pé ìdàsílẹ̀ náà ju ọjọ́ ìdíje 14 lọ. Ó tún bẹ̀rẹ̀ láìsí ìpinnu Ìgbìmọ̀ Àgbà tí ó yọ ìdàsílẹ̀ rẹ̀ lẹ́yìn ìdíwò náà.
Ní ìparí, Abdul Ningi ti Bauchi Central jẹ́ ìdàsílẹ̀ ní 2024 nítorí fífi ẹ̀sùn pé ìdàsílẹ̀ ìdùnnú 2024 N28.7 tiriliọnu ti jẹ́ ìdàsílẹ̀ pẹ̀lú N3.7 tiriliọnu nípa àwọn ẹlẹgbẹ́ rẹ̀ ní ìfọ̀rọ̀wérọ̀.
Ó jẹ́ ìdàsílẹ̀ ní ọjọ́ 12 Oṣù Kẹta 2024, fún oṣù mẹ́ta ṣùgbọ́n ó tún bẹ̀rẹ̀ ní oṣù méjì àti ọ̀sẹ̀ méjì, 28 Oṣù Karùn, ṣáájú ìparí ìdàsílẹ̀ rẹ̀.
Senator Olamilekan Adeola, tí ó jẹ́ alága Ìgbìmọ̀ Ìdàsílẹ̀, ti gbé ìgbésẹ̀ ìdùnnú àti ọ̀rọ̀ ìdùnnú orílẹ̀-èdè lòdì sí ẹ̀sùn tí a ṣe nínú ìfọ̀rọ̀wérọ̀ náà.
Ìgbésẹ̀ kan tí Senator Abba Moro àti àwọn méjì mìíràn gbé ní ìgbìmọ̀ láti jẹ́ kí ó tún bẹ̀rẹ̀ ìjókòó.
Moro sọ nígbà tí ó ń gbé ìgbésẹ̀ náà pé, “Ìdarí ìwọ̀ntúnwọ̀nsì Ìgbìmọ̀ Àgbà gba ìdùnnú fún àwọn ìṣe ẹlẹgbẹ́ wa, Senator Abdul Ningi àti àpẹẹrẹ lórí rẹ̀.”
Ní ìdíwò kọ̀ọ̀kan, àwọn ìdíwò ìdíje fi ìdí múlẹ̀ ẹ̀tọ́ Òfin àwọn ènìyàn sí ìdùnnú.
Bí ó ti wù kí ó rí, ìtẹ̀lé Ìgbìmọ̀ Àgbà kò jẹ́ ìdùnnú, tí ó da lórí ìpinnu ìdarí ìgbìmọ̀, ṣùgbọ́n ní ìdíwò kọ̀ọ̀kan, ìdíwò wà lórí ìdàsílẹ̀ ìdíje.
Ìdààmú ní ìdíwò Akpoti-Uduaghan wà ní ìtúmọ̀ ìlànà Ìgbìmọ̀ Àgbà. Ẹgbẹ́ agbẹjọ́rò rẹ̀ sọ pé ìparí mẹ́fà ìdùnnú yọ ìpinnu rẹ̀ padà ní ìdàsílẹ̀.
Ìgbìmọ̀ Àgbà sọ pé ìdàsílẹ̀ padà pọ̀ pẹ̀lú ìpinnu tuntun tàbí ìdíwò ìdíje ìlànà ìdíje.
Ní ìdíwò yìí, CNA ti sọ pé ìdíje rẹ̀ kò lè gba ìdùnnú tàbí fún ìdàsílẹ̀ padà ní ìdàsílẹ̀ Ìgbìmọ̀ Àgbà.
Ìkéde Ìgbìmọ̀ Ìjọba Àpapọ̀ ní ọjọ́ 15 Oṣù Kẹsàn ṣe àkópọ̀ ìpinnu yìí, “Ìdíje CNA ṣe ìsìn ní ìlànà ìsọ̀rọ̀, tí ó ń pèsè ìtìlẹ́yìn sí Ìgbìmọ̀ Àgbà ní ìbámu pẹ̀lú àwọn ìpinnu wọn, Ìlànà Ìdíje àti ìlànà Òfin. CNA nítorí náà kò ní ipò láti dẹ̀rọ̀ ìdàsílẹ̀ rẹ̀ ní àkókò yìí.”
Ìdíwò Senator Natasha Akpoti-Uduaghan ṣe àfihàn ìdààmú tí ó ń tẹ̀lé láàrín ìdàsílẹ̀ ìdíje àti ìdàbòbo ìdíje ìlànà ìdíje.
Nígbà tí àwọn ìdíje ti máa ń sọ pé ìdàsílẹ̀ ìdùnnú tí ó gùn ju kọ ìdùnnú Òfin, Ìgbìmọ̀ Àgbà tún fi ìdí múlẹ̀ ìpò Ìlànà Ìdíje àti ìpinnu ìgbìmọ̀.
Tun ka: Kashim Shettima Dé New York Fún Ìdíje UNGA 80 Láti Ṣe Ìdùnnú Ìjọba Nàìjíríà
Fún àwọn ènìyàn, gbogbo ojú wà lórí ìgbésẹ̀ Ìgbìmọ̀ Àgbà tí ó tún bẹ̀rẹ̀ ìgbìmọ̀ ní ọjọ́ Ìsẹ̀tọ̀, 23 Oṣù Kẹsàn.